Finansowanie wykupu udziałów z majątku spółki – co wolno?
Kupujący udziały lub akcje często chce zabezpieczyć finansowanie zakupu na majątku spółki, którą przejmuje – najczęściej hipoteką na jej nieruchomości. To naturalny pomysł, bo właśnie ten majątek ma największą wartość, ale prawo spółek stawia mu wyraźne granice. Wyjaśniamy, czym jest asystencja finansowa, czym różni się sytuacja spółki akcyjnej i spółki z o.o. oraz jakie ryzyka ponosi zarząd.
Krótka odpowiedź
Spółka akcyjna może finansować lub zabezpieczać nabycie własnych akcji tylko na warunkach z art. 345 KSH: na warunkach rynkowych, z kapitału rezerwowego utworzonego z kwot, które można przeznaczyć do podziału, na podstawie uchwały walnego zgromadzenia i sprawozdania zarządu. W spółce z o.o. nie ma odpowiednika tego przepisu, ale obowiązuje zakaz wypłat na rzecz wspólników z majątku potrzebnego do pokrycia kapitału zakładowego (art. 189 § 2 KSH). Zabezpieczenie długu nabywcy na majątku przejmowanej spółki jest więc możliwe, ale wymaga starannej struktury, właściwych zgód i oceny prawnej przed podpisaniem.
Na czym polega problem
Typowa transakcja wygląda tak: nabywca – osoba fizyczna, wspólnik lub spółka celowa – pożycza pieniądze na zakup udziałów, a finansujący chce zabezpieczenia na majątku spółki przejmowanej, np. hipoteki na jej hali. Prawo na to pozwala: hipoteka może zabezpieczać cudzy dług, a spółka występuje wtedy jako dłużnik rzeczowy, podobnie jak nieruchomość osoby trzeciej.
Kłopot polega na tym, że spółka ponosi ryzyko, ale nie dostaje pieniędzy. Jeśli nabywca nie spłaci długu, finansujący zaspokoi się z nieruchomości spółki, a jej wierzyciele – dostawcy, pracownicy, urząd skarbowy – zostaną z mniejszym majątkiem. Przepisy o asystencji finansowej, czyli pomocy spółki w nabyciu jej własnych udziałów lub akcji, mają chronić właśnie wierzycieli i wspólników mniejszościowych.
Spółka akcyjna – warunki z art. 345 KSH
Kodeks wprost dopuszcza, by spółka akcyjna bezpośrednio lub pośrednio finansowała nabycie albo objęcie własnych akcji, w tym przez ustanowienie zabezpieczenia. Muszą być spełnione łącznie następujące warunki:
- warunki rynkowe – zwłaszcza co do wynagrodzenia dla spółki i zabezpieczeń ustanowionych na jej rzecz, po zbadaniu wypłacalności dłużnika,
- godziwa cena nabywanych akcji,
- kapitał rezerwowy utworzony uprzednio na ten cel z kwoty, która może być przeznaczona do podziału,
- uprzednia uchwała walnego zgromadzenia, określająca podstawę i granice finansowania – nie można jej podjąć z mocą wsteczną,
- pisemne sprawozdanie zarządu o celu finansowania, interesie spółki, warunkach, wpływie na płynność i wypłacalność oraz o cenie akcji; zarząd składa je do sądu rejestrowego i ogłasza.
Brak wymaganej przez ustawę uchwały co do zasady prowadzi do nieważności czynności. Dla finansującego to ryzyko, że zabezpieczenie okaże się bezskuteczne wtedy, gdy będzie najbardziej potrzebne.
Spółka z o.o. – zakaz wypłat dla wspólników
Przepisy o spółce z o.o. nie zawierają odpowiednika art. 345 KSH i w literaturze przeważa pogląd, że ten przepis nie ma do niej zastosowania. Nie oznacza to pełnej swobody. Wspólnicy nie mogą otrzymywać z jakiegokolwiek tytułu wypłat z majątku spółki potrzebnego do pełnego pokrycia kapitału zakładowego, a w orzecznictwie zakaz ten rozumie się szeroko – jako każde nieekwiwalentne przesunięcie majątku spółki na rzecz wspólnika, także pośrednie.
Zabezpieczenie długu wspólnika bez wynagrodzenia, ponad możliwości spółki, może zostać ocenione jako taka ukryta wypłata. Skutkiem jest obowiązek zwrotu, za który członkowie zarządu winni tej wypłaty odpowiadają solidarnie ze wspólnikiem (art. 198 KSH). W doktrynie rozważa się także nieważność samej czynności – to kwestia sporna, ale finansujący, który przyjmuje takie zabezpieczenie, musi brać ją pod uwagę.
Jak ogranicza się ryzyko w praktyce
- Wynagrodzenie dla spółki za ustanowienie zabezpieczenia na warunkach zbliżonych do rynkowych.
- Ograniczenie kwoty zabezpieczenia do wysokości, która nie narusza majątku potrzebnego na pokrycie kapitału zakładowego.
- Zgody korporacyjne – uchwała wspólników przy przekroczeniu progu z art. 230 KSH, zgoda z art. 15 KSH, gdy zabezpieczenie ma być ustanowione na rzecz członka zarządu, oraz zgody wymagane umową spółki.
- Zabezpieczenia po stronie nabywcy – hipoteka na jego własnej nieruchomości, a dodatkowo zastaw na nabywanych udziałach, weksel lub poręczenie.
Spotyka się też struktury, w których dług nabywcy przechodzi na spółkę dopiero po transakcji, np. przez połączenie spółki celowej ze spółką przejmowaną. Mają one własne skutki korporacyjne i podatkowe i wymagają projektu przygotowanego z doradcami.
Przykład ilustracyjny
Nabywca kupuje 100% udziałów spółki z o.o. i chce zabezpieczyć pożyczkę hipoteką na jej nieruchomości. Uproszczony bilans spółki:
| Pozycja | Kwota |
|---|---|
| Aktywa, w tym nieruchomość | 6 000 000 zł |
| Zobowiązania spółki | 3 500 000 zł |
| Majątek netto | 2 500 000 zł |
| Kapitał zakładowy | 2 000 000 zł |
| Nadwyżka majątku netto ponad kapitał | 500 000 zł |
Pożyczka na zakup wynosi 3 000 000 zł. Hipoteka spółki zabezpieczająca całą kwotę mogłaby w razie egzekucji naruszyć majątek potrzebny do pokrycia kapitału zakładowego. Bezpieczniejszy wariant to hipoteka spółki ograniczona do kwoty wskazanej przez prawnika i podstawowe zabezpieczenie na majątku nabywcy. Liczby przyjęte wyłącznie do obliczeń – to nie jest oferta ani typowe warunki.
Odpowiedzialność zarządu
Zarząd przejmowanej spółki często składa się z osób związanych z nabywcą, co rodzi konflikt interesów. Członek zarządu odpowiada wobec spółki za szkodę wyrządzoną działaniem sprzecznym z prawem lub umową spółki, chyba że nie ponosi winy. Ochronę daje działanie lojalne wobec spółki, w granicach uzasadnionego ryzyka gospodarczego i na podstawie analiz, które w danych okolicznościach powinny zostać uwzględnione. Udokumentowana analiza interesu spółki, jej płynności i wypłacalności – nawet gdy nie wymaga jej art. 345 KSH – jest więc w interesie samego zarządu. W skrajnych przypadkach działanie na szkodę spółki może prowadzić także do odpowiedzialności karnej. Szerzej o tym w artykule o odpowiedzialności zarządu.
Podstawa prawna
- Kodeks spółek handlowych: art. 15 (umowy z członkami zarządu i na ich rzecz), art. 17 § 1 i 2 (skutki braku uchwały), art. 189 (zakaz zwrotu wkładów i wypłat), art. 198 (zwrot wypłaty sprzecznej z prawem), art. 230 (zobowiązania powyżej dwukrotności kapitału zakładowego), art. 293 § 1 i 3 (odpowiedzialność wobec spółki), art. 345 (finansowanie nabycia akcji własnych), art. 393 (uchwały walnego zgromadzenia).
- Ustawa o księgach wieczystych i hipotece: art. 65 ust. 1 (istota hipoteki; może ona zabezpieczać także dług osoby innej niż właściciel nieruchomości, który odpowiada wtedy jako dłużnik rzeczowy).
Pytania i odpowiedzi
-
Czy spółka z o.o. może ustanowić hipotekę za dług swojego wspólnika?
Może, ale zabezpieczenie nie może prowadzić do ukrytej wypłaty z majątku potrzebnego na pokrycie kapitału zakładowego. Potrzebne są też właściwe zgody korporacyjne, a strukturę warto ocenić z prawnikiem przed podpisaniem dokumentów.
-
Czy uchwałę walnego zgromadzenia z art. 345 KSH można podjąć po fakcie?
Nie. Przepis wymaga uchwały podjętej uprzednio i wprost wyłącza możliwość późniejszego potwierdzenia czynności, która w innych przypadkach jest dopuszczalna w ciągu dwóch miesięcy.
-
Czy zastaw na nabywanych udziałach to asystencja finansowa?
Nie. Zastaw ustanawia nabywca na swoim majątku, czyli udziałach, a nie spółka. To typowe zabezpieczenie dodatkowe przy finansowaniu zakupu udziałów, choć jego wartość zależy od kondycji spółki.
-
Kto ponosi skutki, jeśli zabezpieczenie okaże się wadliwe?
Finansujący traci część zabezpieczenia, nabywca może naruszyć umowę i narazić się na jej wypowiedzenie, a członkowie zarządu spółki mogą odpowiadać wobec niej za szkodę lub za zwrot niedozwolonej wypłaty.
Sprawdź, czy private debt pasuje do Twojej firmy
Wstępna kwalifikacja jest bezpłatna i niezobowiązująca. Odpowiadamy następnego dnia roboczego.