Zastaw rejestrowy – jak zabezpieczyć finansowanie maszynami, pojazdami lub udziałami?

Zwykły zastaw z kodeksu cywilnego wymaga co do zasady wydania rzeczy wierzycielowi, co w przypadku działającej maszyny czy samochodu dostawczego mija się z celem. Zastaw rejestrowy rozwiązuje ten problem: rzecz zostaje u zastawcy, a jawność zapewnia wpis do rejestru zastawów prowadzonego przez sądy.

• Umowa zastawnicza – wymaga formy pisemnej pod rygorem nieważności i określa m.in. przedmiot zastawu, zabezpieczoną wierzytelność oraz najwyższą sumę zabezpieczenia.
• Wpis do rejestru – zastaw powstaje dopiero z chwilą wpisu. Wniosek składa się do sądu prowadzącego rejestr, a do tego czasu zabezpieczenia jeszcze nie ma.
• Jawność – każdy może sprawdzić w rejestrze, czy dany przedmiot jest obciążony. Finansujący robi to przed zawarciem umowy, aby uniknąć zastawu ustanowionego wcześniej na rzecz innego wierzyciela.

Zakres jest szeroki. W finansowaniu firm najczęściej spotyka się zastaw na:

• maszynach i urządzeniach – pojedynczych lub całej linii produkcyjnej,
• pojazdach – samochodach ciężarowych, naczepach, maszynach budowlanych,
• zbiorze rzeczy o zmiennym składzie – np. zapasach magazynowych, które firma sprzedaje i uzupełnia w zwykłym toku działalności,
• udziałach lub akcjach – częste przy finansowaniu projektów realizowanych przez spółkę celową, gdy finansujący chce mieć wpływ na spółkę posiadającą nieruchomość,
• wierzytelnościach i prawach – np. z rachunków bankowych, znaków towarowych czy patentów.

Maszyny w budynku – zastaw czy hipoteka?

Nie każde urządzenie w hali jest odrębną rzeczą ruchomą. Część składowa rzeczy – czyli element, którego nie można odłączyć bez uszkodzenia lub istotnej zmiany całości – nie może być odrębnym przedmiotem praw. Instalacja wbudowana w konstrukcję budynku dzieli więc los nieruchomości i jest objęta hipoteką, a nie zastawem. Z kolei maszyny przykręcone do posadzki, które da się zdemontować i sprzedać osobno, mogą być przedmiotem zastawu. Granica bywa nieostra, dlatego przy pakiecie zabezpieczeń obejmującym halę i jej wyposażenie trzeba uzgodnić, które składniki obciąża hipoteka, a które zastaw – inaczej dwóch wierzycieli może rościć sobie prawo do tej samej linii produkcyjnej.

Dla wierzytelności alternatywą bywa cesja na zabezpieczenie, a dla rzeczy ruchomych – przewłaszczenie. Wybór zależy od rodzaju aktywa i od tego, jak szybko finansujący chce móc się zaspokoić.

Ruchomości tracą na wartości z czasem i można je przemieścić, dlatego ocena jest ostrożniejsza niż przy nieruchomości. Finansujący pyta: ile ktoś zapłaci za ten sprzęt w sprzedaży wymuszonej, za rok lub dwa? Liczy się rynek wtórny, stopień specjalizacji, stan techniczny i łatwość demontażu. Pomaga tu rozróżnienie wartości rynkowej i likwidacyjnej. Dotyczy to zwłaszcza taboru, którego wartość zależy od przebiegu i stanu technicznego – zob. finansowanie w branży transportowej.

Zastawnik zawsze może zaspokoić się w drodze egzekucji sądowej. Umowa zastawnicza może jednak przewidywać szybsze, pozasądowe ścieżki: przejęcie przedmiotu zastawu na własność albo jego sprzedaż w przetargu publicznym przeprowadzonym przez notariusza lub komornika. Przy przejęciu kluczowe jest, jak ustala się wartość przedmiotu i jak rozlicza nadwyżkę ponad dług – te zapisy warto przeczytać szczególnie uważnie.

Na co zgadza się firma, podpisując umowę zastawniczą

• utrzymanie przedmiotu w należytym stanie i jego ubezpieczenie, często z cesją praw z polisy na finansującego,
• zakaz zbywania lub dalszego obciążania bez zgody zastawnika, z wyjątkiem zbioru rzeczy sprzedawanych w zwykłym toku działalności,
• umożliwienie kontroli i informowanie o zmianie miejsca przechowywania,
• przy zapasach – utrzymywanie uzgodnionej minimalnej wartości zbioru.

Po spłacie zastaw nie znika z rejestru automatycznie – potrzebny jest wniosek o wykreślenie, zwykle z oświadczeniem zastawnika o wygaśnięciu zabezpieczonej wierzytelności. Dopóki wpis widnieje w rejestrze, kolejny finansujący czy kupujący maszynę zobaczy obciążenie i może uzależnić transakcję od jego usunięcia. Warto więc uzgodnić z góry, w jakim terminie po spłacie finansujący wyda potrzebne dokumenty.